Polska na drodze do gospodarki o obiegu zamkniętym

Gospodarka o obiegu zamkniętym (dalej: GOZ) staje się jednym z elementów strategii w coraz większej ilości państw, regionów, a nawet miast. O ile najbardziej znane wydają się krajowe programy strategiczne z Holandii (rządowy program GOZ do roku 2050) i z Finlandii (mapa drogową GOZ na lata 2016-25), to dołączenie (już teraz lub planowane) do tego grona chociażby takich państw jak Dania, Estonia, Francja, Hiszpania, Portugalia, Słowenia, Włochy pokazuje, że kierunek ten jest ogólnoeuropejski i potwierdza, że nakreślona w 2015 r. przez Komisję Europejską w 2015 r. idea materializuje się nie tylko w kolejnych inicjatywach na poziomie Unii, ale też uznawana jest przez państwa członkowskie jako szansa na dalszy rozwój. To, że GOZ ma swoje oddzielne strategie również w belgijskiej Flandrii, Szkocji albo Londynie, uświadamia też, jak wielki potencjał GOZ drzemie lokalnie, przy uwzględnieniu uwarunkowań społecznych, gospodarczych czy nawet geograficznych.

Mapa drogowa GOZ-u

W Polsce GOZ – jako element większej całości – dostrzeżony został w przyjętej w lutym 2017 r. przez Rząd Strategii na Rzecz Odpowiedzialnego Rozwoju. Sama Strategia mówi o stojących przed Polską wyzwaniach dotyczących rozwoju gospodarczego i ochrony środowiska. Dokument wskazuje na wyzwania związane z nierównowagą na rynkach surowców oraz o rywalizacji cenowej ich eksporterów grożącej destabilizacją gospodarczą. Mówi też o zagrożeniu spadkiem innowacyjności, ryzyku osłabienia dynamiki rozwoju gospodarki światowej, a także zaostrzeniu problemów najważniejszych partnerów gospodarczych Polski. Biorąc te i inne elementy pod uwagę, Polska zdecydowała o opracowaniu krajowej Mapy drogowej GOZ, która będzie jednym z projektów strategicznych wynikających z wspomnianej powyżej Strategii.

Dłuższe życie produktów

Mapa drogowa ma być zestawem narzędzi, które przyczynią się do wdrożenia w Polsce tego nowego modelu gospodarczego i dotyczyć ma wszystkich uczestników życia społeczno-gospodarczego. Chodzi więc o przedsiębiorców, sektor nauki, konsumentów i wszystkich innych. Przykładowo: nie wystarczy bowiem w odpowiedni sposób produktu wytworzyć. Ważne jest też jak się go wykorzystuje oraz co i w jaki sposób robi się z odpadem, który z niego powstanie. I tutaj pojawia się już jeden z podstawowych podziałów, według którego zaproponowane są działania w Mapie drogowej. Jest to podział na zrównoważoną konsumpcję i zrównoważoną produkcję. Idąc dalej: tej ostatniej nie zrealizujemy, jeżeli przedsiębiorcy nie dokonają radykalnej zmiany w modelach biznesowych, zgodnie z którymi prowadzą działalność gospodarczą. Dlatego właśnie modele biznesowe to kolejny ważny temat w Mapie drogowej GOZ. Ponadto, dostrzec należy niezwykły potencjał wszystkich sektorów gospodarczych, które zbiorczo można określić jako biogospodarka. Wynika to m.in. z polskich uwarunkowań surowcowych i potencjału wykorzystywania tego, co lokalne. W ten sposób dochodzimy do zidentyfikowanych w Mapie drogowej priorytetów rozwoju polskiej gospodarki o obiegu zamkniętym. Chodzi w szczególności o zidentyfikowanie działań na rzecz zwiększenia wydajności wykorzystania zasobów, ograniczenia powstawania odpadów oraz ich zagospodarowania. Przyjąć należy, że GOZ to model rozwoju gospodarczego, w którym – przy zachowaniu warunku wydajności – spełnione są następujące podstawowe założenia: wartość dodana zasobów, materiałów i produktów jest maksymalizowana lub ilość wytwarzanych odpadów jest minimalizowana, a powstające odpady są zagospodarowywane zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami (zapobieganie powstawaniu odpadów, przygotowywanie do ponownego użycia, recykling, inne sposoby odzysku, unieszkodliwienie). To, co odróżnia GOZ od dotychczasowej tzw. gospodarki linearnej, to umiejscowienie etapu odpadu w cyklu życia. W podejściu GOZ, jeżeli odpad już powstanie, powinien być przede wszystkim traktowany jak surowiec wtórny i wykorzystany do ponownej produkcji. A temu ma służyć nie tylko właściwe postępowanie z odpadem, ale przede wszystkim mechanizmy na wcześniejszych etapach cyklu życia, czyli już od pozyskania surowca, przez projektowanie, produkcję, konsumpcję i zbieranie odpadów. To wszystko ma spowodować wydłużenie czasu korzystania z produktów lub zastępowanie ich materialnymi lub niematerialnymi substytutami, podnieść innowacyjność polskich przedsiębiorców, wdrożyć nowe modele biznesowe i przyczynić się do zmiany świadomości środowiskowej społeczeństwa. Biorąc to wszystko pod uwagę, Mapa drogowa obejmuje 5 obszarów odzwierciedlających najistotniejsze zagadnienia GOZ z punktu widzenia naszej gospodarki: zrównoważoną produkcję przemysłową, zrównoważoną konsumpcję, biogospodarkę, nowe modele biznesowe oraz wdrażanie i monitorowanie GOZ.

Zrónoważona produkcja

Idea zrównoważonej produkcji bazuje nie tylko na zasadzie zwiększania produktywności zasobowej, czyli zmniejszania ilości surowców zużywanych na jednostkę produkowanych dóbr, ale także na założeniu zmniejszania negatywnego wpływu na środowisko procesów produkcyjnych, w szczególności w kontekście redukcji emisji gazów cieplarnianych i ilości wytwarzanych odpadów. W polskich warunkach trzeba w tym kontekście wyjść od tego, co odróżnia naszą gospodarkę do gospodarek większość państw Unii Europejskiej. W Polsce grubo ponad połowa wytwarzanych odpadów to odpady przemysłowe, w szczególności pochodzące z górnictwa i wydobycia, przetwórstwa przemysłowego oraz wytwarzania i zaopatrywania w energię. Istnieje zatem duży potencjał wykorzystania tych odpadów, a także zmniejszenia ich powstawania. Za przykład niech posłużą tzw. UPS, czyli uboczne produkty spalani, powstające w szczególności podczas spalania surowców kopalnych na potrzeby wytwarzania energii. Wytwarzane podczas spalania węgla popioły, żużle i pyły stanowią źródło wielu minerałów, których potencjał jako surowców antropogenicznych nie jest w chwili obecnej w pełni wykorzystywany. Zwiększenie skali produkcji kruszyw z UPS mogłoby w istotny sposób przyczynić się do transformacji w kierunku GOZ w przemyśle energetycznym i budowlanym w Polsce. Ponadto, wzmacnianie roli klastrów gospodarczych, gdzie odpady jednego przedsiębiorcy mogą z powodzeniem być wykorzystywane przez innego w produkcji to kolejny element, w którym drzemie potencjał rozwoju etapu produkcji w duchu GOZ w Polsce. Przy okazji produkcji nie można zapominać o odpadach komunalnych, których dobra jakość powinna wspomagać wykorzystywanie ich jako surowce wtórne w przetwórstwie przemysłowym. Wzmacnianie roli rozszerzonej odpowiedzialności producenta (obowiązku zebrania i zagospodarowania takich samych odpadów, jak te, które sam produkuje), która mogłaby przyczynić się do zwiększenia dostępności surowców dla polskich producentów to kolejny element, do którego odnosić się będą propozycje w Mapie drogowej.

Udział konsumentów

Nie zrealizujemy celów GOZ bez stworzenia działań bezpośrednio ukierunkowanych na konsumentów. Edukacja społeczeństwa i zmiany stylu życia są niezbędnym elementem przejścia na GOZ. Dlatego też w Mapie drogowej zaproponowane są działania, które mają uświadomić społeczeństwu jak ważne jest odpowiednie podstępowanie każdego z nas z odpadami oraz przeciwdziałanie marnotrawieniu żywności. Z jednej strony te działania powinny przyczynić się do lepszego stanu środowiska, z drugiej natomiast mieć pozytywne oddziaływanie na polskich przedsiębiorstw poprzez zapewnienie im dobrej jakości surowców.

Biogospodarka

…czyli cykl biologiczny w gospodarce, jest istotnym elementem i jednym z filarów GOZ. Cykl biologiczny związany jest z zarządzaniem zasobami odnawialnymi – czyli tak zwaną biomasą – w całym cyklu życia, tj. obejmuje ich przetwarzanie, produkcję (na przykład żywności, pasz, bioenergii), sprzedaż, fazę użytkową oraz zagospodarowanie odpadów organicznych. Biogospodarka stanowi podstawę funkcjonowania rolnictwa, leśnictwa i rybactwa, a także wielu innych gałęzi, w tym przemysłu spożywczego, paszowego, leśno-drzewnego, celulozowo-papierniczego, farmaceutycznego, tekstylnego, meblarskiego, budownictwa, biotechnologicznego, kosmetycznego, paliwowego, czy recyklingu organicznego. Wykorzystanie biomasy, zgodnie z łańcuchem wartości, powinno zostać zwiększone zarówno przez sektor rolno-spożywczy jak i przemysł. I temu właśnie poświęcone są propozycje działań przewidziane w Mapie drogowej. Istotny potencjał innowacyjności zawarty w biomasie wiąże się także z substytucją surowców nieodnawialnych, obecnie wykorzystywanych w przeważającej części w polskim przemyśle.

Nowe możliwości dla biznesu?

Nowe modele biznesowe to kolejny obszar, w ramach którego w Mapie drogowej zaproponowane zostaną działania dla polskiej gospodarki. Transformacja w kierunku GOZ wymaga przeorganizowania modelu funkcjonowania praktycznie wszystkich uczestników rynku, w tym przedsiębiorców, instytucji publicznych i konsumentów. Narzędzia obejmujące nowe lub zapomniane obecnie sposoby prowadzenia działalności gospodarczej mogą przyczynić się zarówno do zmniejszenia powstawania odpadów jak i do ich lepszego zagospodarowania. Chodzi o takie modele, jak wypożyczanie zamiast sprzedawania, (które powinno przyczynić się do zastępowania własności przez inne formy korzystania z produktów, gdzie przedsiębiorca będzie w większym stopniu udostępniał produkty i świadczył w ich zakresie usługi), działalności oparte na Internecie rzeczy czy tzw. Przemyśle 4.0. Formami realizacji GOZ, które również mają przyczynić się do zmniejszenia wytwarzania odpadów są również współdzielenie, wypożyczanie oraz digitalizacja.  Dodatkowo zwiększenie roli napraw oraz ulepszania produktów, a tym samym wydłużenie ich żywotności również pozytywnie może oddziaływać na ilość wytwarzanych odpadów i lepsze sposoby ich zagospodarowania.

Idea GOZ – jako element strategii państwa – jest stosunkowo nowa, a więc i mierzenie postępów w jej wprowadzaniu w polskiej gospodarce wymaga nowego podejścia. To wyzwanie także dostrzeżone jest w działaniach zawartych w Mapie drogowej, które przewidują stworzenie narodowego indeksu pomiaru transformacji w kierunku GOZ oraz jej oddziaływania. Dzięki temu Polska będzie miała możliwość mierzenia postępu wprowadzania tej idei, przy uwzględnieniu naszych krajowych uwarunkowań.

Łukasz Sosnowski

Tekst ukazał się w miesięczniku „Energia i Recykling – Gospodarka Obiegu Zamkniętego” nr 1(13)/2019 w styczniu 2019 r. 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s