Miasto gospodarki o obiegu zamkniętym

Na odbywającym się w styczniu 2019 r. Światowym Forum Ekonomicznym w Davos Fundacja Ellen MacArthur zaprezentowała dokument „Circular Economy in Cities”. Miasta to centralny punkt jeżeli chodzi o przejście na gospodarkę o obiegu zamkniętym (dalej: GOZ). To nowe podejście pozwala na ponowne przemyślenie naszego podejścia do korzystania z materiałów w miastach. Prowadzi to do zupełnie nowych sposobów tworzenia wartości, a także możliwości wspierania kluczowych priorytetów władz miejskich wokół mieszkalnictwa, mobilności i rozwoju gospodarczego – czytamy we wstępie do tego dokumentu. To tylko jeden z przykładów wielu inicjatyw europejskich i światowych, które pokazują jak duży potencjał przejścia na GOZ drzemie na terenach zurbanizowanych.

Miasta i obszary miejskie są obecnie domem dla ponad 70% wszystkich Europejczyków. Oprócz bycia motorem innowacji i gospodarki, są również polem bitwy wielu walk społecznych XXI wieku. Odgrywają zasadniczą rolę w rozwoju GOZ, umożliwiają prowadzenie działań, za pomocą których oddziaływać można zarówno na konsumentów, jak i przedsiębiorstwa. Zarządzanie, ułatwienia dla przedsiębiorców, zamówienia publiczne, konsumpcja i gospodarowanie surowcami są zagadnieniami mającymi wpływ na rozwój koncepcji GOZ w miastach – czytamy z kolei w opublikowanym w listopadzie 2018 r. Planie działań Agendy Miejskiej dla UE w zakresie GOZ. W którym zaproponowano niewiążące propozycje dla europejskich miast, które powinny przyczynić się do przejścia na GOZ.

By w miastach dokonała się rzeczywista transformacja w kierunku GOZ, poza wieloma innymi czynnikami, konieczne jest przeorganizowanie modelu funkcjonowania tych, którzy są uczestnikami tej wspólnej przestrzeni, czyli zarówno przedsiębiorców, jak i instytucji publicznych oraz konsumentów. Tradycyjnie model biznesowy odnosi się do przedsiębiorstwa i oznacza sumę zasobów i czynności, które przedsiębiorstwo organizuje i realizuje celem dostarczenia konkretnej wartości dla klienta. Natomiast, w kontekście GOZ, można przyjąć, że także inni uczestnicy życia miasta mają określone modele biznesowe. Co więcej, modele biznesowe GOZ przedsiębiorców nie mogą istnieć w oderwaniu od tego w jaki sposób miasto jest zorganizowane i w jaki sposób partycypują w tej rzeczywistości jednostki komunalne, instytucje kultury, podmioty ekonomii społecznej czy transport miejski.

Regulacje dotyczące odpadów i wody

Plan działań Agendy Miejskiej, czyli powołanego przez UE partnerstwa, którego zadaniem było przygotowanie wykraczających poza obecne ramy regulacyjne propozycji działań,mających przyczynić się do wdrożenia w europejskich miastach prawdziwie curkularnej rzeczywistości. Propozycje te koncentrują się na 3 obszarach – jest to lepsze prawo, lepsze finansowanie oraz podniesienie wiedzy. Działania dotyczące prawa to przede wszystkim temat odpadów oraz wody.

Jeżeli chodzi o to pierwsze zagadnienie, propozycje odnoszą się do prawa europejskiego, natomiast oddziałujących bezpośrednio na miasta. Partnerstwo zidentyfikowało szereg barier i wąskich gardeł, jeżeli chodzi o wykorzystanie surowców pochodzących z recyklingu oraz produktów przekazanych do ponownego użycia. Przyjęto założenie, że nie wszystkie wymagania dot. ochrony środowiska i zdrowia są konieczne dla wszystkich odpadów w miastach, a mogą one stanowić istotną barierę uniemożliwiającą urzeczywistnienie idei GOZ jak np. dla tworzenia punktów napraw i sklepów z używanymi produktami czy dla inicjatyw społecznych i gospodarczych przeciwdziałania powstawaniu odpadów. A niezaprzeczalnie takie właśnie modele biznesowe są podstawą GOZ, zarówno od strony tworzenia działalności gospodarczych tę ideę urzeczywistniającą, jak i zmiany wzorców konsumpcji i podnoszenia świadomości społecznej.

Jako propozycje do dyskusji zaproponowano np. zróżnicowanie wymagań dla odpadów ze względu na sposób ich zagospodarowania. Produkty i materiały, które nadają się do ponownego użycia i recyklingu mogłyby mieć te same wymagania, co surowce pierwotne i mogłyby być zakwalifikowane jako odpady tylko w wypadku wystąpienia wyraźnego ryzyka na ludzkie zdrowie i na środowisko. Takie rozwiązanie zapewne przyczyniłoby się do stworzenia bardziej konkurencyjnego rynku dla surowców wtórnych, a przez to tworzenia realizujących zasady GOZ działalności gospodarczych w przestrzeni miejskiej lub okołomiejskiej.

Jeżeli chodzi o wodę, zidentyfikowany przez Partnerstwo Agendy miejskiej problem ma podobną naturę – w jaki sposób gospodarować wodą pochodzącą z różnych źródeł, a przeznaczaną na różne cele. Jak przedstawiono to w diagnozie, istnieją obecnie silne restrykcje w zakresie wykorzystywania wody pochodzącej z oczyszczalni ścieków. Natomiast taka woda, jak i deszczówka mogłyby być wykorzystywane w innych celach, jak np. mycie ulic, irygacja parków i ogrodów, cele przemysłowe etc.

W związku z tym, różne możliwości realizacji idei GOZ w poszczególnych modelach biznesowych, wymagają stworzenia różnych „poziomów” standaryzacji jakości wody. A to mogłoby doprowadzić do redukcji zapotrzebowania na wodę pitną. Wydaje się, że stworzenie takich ram prawnych mogłoby także wytworzyć zupełnie nową rzeczywistość, jeżeli chodzi o modele biznesowe GOZ jako takie. Podniesienie świadomości podmiotów wykorzystujących wodę, razem ze stworzeniem nowych standardów jakości wody, mogłoby zachęcać do transformacji modeli biznesowych na bardziej wydajne zasobowo i oszczędne finansowo.Z

Zaangażowanie społeczne

Obie powyższe propozycje dotyczące prawa pokazują, w jak dużym stopniu miasta mogą kreować modele gospodarcze w nich funkcjonujące. To również przykład tego, że mogą oddziaływać w górę – współpracować z władzami krajowymi, a także lobbingować poprzez swoje krajowe i europejskie zrzeszenia, wpływając na politykę miejską na poziomie UE oraz prawo europejskie. Natomiast równie ważne – jeżeli nie ważniejsze – jest oddziaływanie bezpośrednie na zmianę modeli biznesowych w obrębie miasta na bardziej gozowe.

Plan działań Agendy miejskiej proponuje również takie działania, chociażby pod postacią promowania miejskich centrów surowcowych dla zapobiegania powstawaniu odpadów, ponownego użycia i recyklingu. W tym wypadku większy nacisk położony jest na bezpośrednie oddziaływanie na konsumentów. Wybory dokonywane przez mieszkańców w ich codziennym życiu mogą albo wspierać albo utrudniać transformację do bardziej cyrkularnej gospodarki. Miasta natomiast mogą pomagać, motywować albo zmuszać do pójścia we właściwą stronę. I dlatego miasta powinny być tymi, które ułatwią ich mieszkańcom zmniejszenie ilości powstających odpadów oraz wyrobią w nich bardziej zrównoważone wzorce konsumpcji – czytamy w diagnozie problemu.

Dlatego też nie wystarczy zapisać powyższych celów w gminnych planach gospodarki odpadami. Konieczne jest urzeczywistnienie w tworzeniu wielofunkcyjnych centrów, które łączyłyby w swojej działalności wszystkie sposoby postępowania z odpadami, wynikające z hierarchii zapisanej w prawie. Dzisiaj trudno znaleźć takie miejsca, które łączyły zarówno przeciwdziałanie powstawaniu odpadów oraz ponowne użycie produktów z zagospodarowaniem odpadów.

Jest to także idealny przykład modelu biznesowego, który – w duchu GOZ – łączyłby inicjatywy władz miejskich z przedsiębiorcami i organizacjami pozarządowymi. Tak zorganizowane miejskie centrum surowcowe mogłoby również oddziaływać na tworzenie w obrębie miasta innych działalności gospodarczych, zorganizowanych według modeli biznesowych GOZ. Nie można przy tej okazji zapominać o wymiarze społecznym takich inicjatyw, które z pewnością podniosły poziom edukacji środowiskowej lokalnej społeczności i zachęciły do tworzenia inicjatyw ekonomii społecznej.

Jedną z takich działalności społecznych, która powinna być rozwijana w miastach, jest zaproponowana przez Partnerstwo Agendy Miejskiej gospodarka współpracy (ang. collaborative economy). To co odróżnia ten model gospodarczy od dość dobrze już rozpowszechnionej gospodarki współdzielenia (ang. sharing economy) to większy nacisk na lokalność, co w kontekście modeli biznesowych dla miast wydaje się kluczowe. W Planie działań zaproponowane zostało stworzenie zestawu informacyjnego, z którego mogłyby korzystać europejskie miasta, chcące urzeczywistnić u siebie powyższą ideę. Dzięki temu, korzystając z doświadczeń innych miast i organizacji, gospodarka współpracy mogłaby w jeszcze większym stopniu być realizowana w oparciu o lokalne społeczności, przy współudziale miast, które dostarczałyby w tym celu niezbędną infrastrukturę i fundusze.

Infrastruktura niezbędna dla GOZ-u

Skoro mowa o niezbędnej infrastrukturze, to na uwagę zasługuje kolejne przykładowe działanie zaproponowane przez w ramach Agendy miejskiej dotyczące ponownego wykorzystywania budynków w duchu GOZ. Jest to przykład działania, na które dysponujące nieruchomościami miasto – może mieć znaczący wpływ przy organizowaniu modeli biznesowych. Jak wskazano w dokumencie, większość budynków w UE w 2050 jest już obecnie zbudowanych. To co jest więc szczególnie potrzebne w nadchodzących latach, to przemyślane gospodarowanie tymi nieruchomościami. W tym celu zaproponowano stworzenie podręcznika, który z jednej strony pozwoliłby na podniesienie wiedzy, a z drugiej zachęcił do większego zaangażowania władz miejskich w zagospodarowywanie miejskich nieruchomości w duchu GOZ. W ten sposób stworzone mogłyby być zasoby lokalowe do wszystkich wspomnianych powyżej działalności, zarówno gospodarczych, jak i społecznych, zbudowanych wokół modeli biznesowych GOZ. 

Realizacja działań według planu

Plan działania Agendy miejskiej dotyczący GOZ wchodzi obecnie w finalną fazę implementacji. Poszczególne działania, w tym przykładowe opisane powyżej, będą w 2019 r. nabierać kształtów, pozwalających na ich późniejsze zastosowanie w praktyce. Plan działań dot. GOZ to lektura przydatna zarówno dla władz miejskich, jak i dla każdego, kto zamierza prowadzić albo stworzyć działalność realizującą idee GOZ. A w szczególności – jak się wydaje – w kontekście polskich miast, które – z jednej strony muszą mierzyć się z obecnymi problemami, chociażby w zakresie zagospodarowania odpadów komunalnych, z drugiej natomiast powinny patrzeć na możliwości i wyzwania przyszłości. A modele gospodarcze GOZ wydają się być bardzo dobrym sposobem na transformację miast we właściwym kierunku.

Łukasz Sosnowski

Tekst ukazał się w miesięczniku „Energia i Recykling – Gospodarka Obiegu Zamkniętego” nr 2(14)/2019 w lutym 2019 r.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s