Biogospodarka o obiegu zamkniętym

Gospodarka o obiegu zamkniętym opiera się na dość powszechnie uznawanym diagramie opracowanym przez Ellen MacArthur Foundation. Mówi on o istnieniu dwóch cykli: biologicznym (obejmującym surowce odnawialne) oraz technicznym (obejmującym surowce nieodnawialne). Do cyklu biologicznego zaliczać będziemy działania spełniające dwa warunki – muszą one posiadać walor cyrkularności oraz dotyczyć będą zasobów odnawialnych – biomasy.

Waloru cyrkularności poszukiwać trzeba w definicji gospodarki o obiegu zamkniętym. Jeżeli przyjąć tę zawartą w przyjętym w lutym br. przez Stały Komitet Rady Ministrów projekcie Mapy drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym (dalej: Mapa drogowa GOZ), to mówić będziemy o modelu rozwoju gospodarczego, w którym – przy zachowaniu warunku wydajności – wartość dodana zasobów, materiałów i produktów będzie maksymalizowana, ilość wytwarzanych odpadów będzie minimalizowana, a powstające odpady będą zagospodarowywane zgodnie z hierarchią sposobów postępowania z odpadami.

Zasoby odnawialne a biomasa

Jeżeli natomiast chodzi o definicję zasobów odnawialnych, czyli biomasy, najlepiej posłużyć się pojęciem z ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii. Zgodnie z tym aktem prawnym biomasa to przede wszystkim ulegająca biodegradacji część produktów, odpadów lub pozostałości pochodzenia biologicznego z rolnictwa, w tym substancje roślinne i zwierzęce, leśnictwa i związanych działów przemysłu, w tym rybołówstwa i akwakultury. Do definicji tej zalicza się także przetworzoną biomasę, czyli w szczególności brykiet, pelet, toryfikat i biowęgiel oraz ulegającą biodegradacji część odpadów przemysłowych lub komunalnych pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego.

Biogospodarka jest pojęciem, które rozpatrywać należy nie tylko przez pryzmat surowców, ale również branż produkcyjnych. Niech za przykład posłuży fragment przywołanego powyżej projektu Mapy drogowej GOZ, która mówi, że „biogospodarka stanowi podstawę funkcjonowania pierwszego sektora gospodarki, na który składają się rolnictwo, leśnictwo i rybactwo, a także wielu gałęzi drugiego sektora, w tym przemysłu spożywczego, paszowego, leśno-drzewnego, celulozowo-papierniczego, farmaceutycznego, tekstylnego, meblarskiego, budownictwa, biotechnologicznego, kosmetycznego, paliwowego, czy recyklingu organicznego”.

Przywołane powyżej fragmenty pokazują jak wiele zasobów wykorzystywanych przez różne sektory może być podstawą funkcjonowania biogospodarki. Tym bardziej cieszy, że projekt Mapy drogowej GOZ przewiduje powołanie rządowego, stałego zespołu ds. biogospodarki oraz wyznaczenie koordynatora, który określi kierunki rozwoju w tym temacie, będzie nadzorować realizację zadań i usprawniać przepływ informacji między resortami.

Strategie dla biogospodarki

Jak można przeczytać w wydanym w 2016 r. europejskim raporcie nt. biogospodarki[, ówcześnie tylko pięć państw Unii Europejskiej miało obowiązujące, oddzielne strategie dla rozwoju tej gałęzi gospodarki. Przynajmniej w odniesieniu do Polski stan ten się nie zmienił. Dlatego należy docenić, że w Mapie drogowej GOZ cały jeden rozdział poświęcony jest biogospodarce o obiegu zamkniętym. Być może będzie to podstawa do dalszych działań, które doprowadzą do zdefiniowania biogospodarczych priorytetów dla Polski. A realizacja poszczególnych działań zapowiedzianych w Mapie drogowej GOZ sprawi, że biogospodarka stanie się jednym z kół zamachowych wdrażania obiegu zamkniętego.

To, co szczęśliwie widać już teraz, to konstrukcja Krajowych Inteligentnych Specjalizacji (dalej: KIS), czyli obszarów na które można ubiegać się o środki w ramach Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój. Ministerstwa Przedsiębiorczości i Technologii wyjaśnia na swojej stronie internetowej, że KIS-y polegają na „określeniu priorytetów gospodarczych w obszarze B+R+I oraz skupieniu inwestycji na obszarach zapewniających zwiększenie wartości dodanej gospodarki i jej konkurencyjności na rynkach zagranicznych.  (…) Mają przyczyniać się do transformacji gospodarki krajowej poprzez jej unowocześnianie, przekształcanie strukturalne, zróżnicowanie produktów i usług oraz tworzenie innowacyjnych rozwiązań społeczno-gospodarczych, również wspierających transformację w kierunku gospodarki efektywnie wykorzystującej zasoby, w tym surowce naturalne.”.

Cieszy fakt, że wśród KIS-ów odnajdujemy obszary zarówno biogospodarcze (innowacyjne technologie, procesy i produkty sektora rolno-spożywczego i leśno-drzewnego, biotechnologiczne i chemiczne procesy, bioprodukty i produkty chemii specjalistycznej oraz inżynierii środowiska), jak i odnoszące się do GOZ-u (nowy KIS: gospodarka o obiegu zamkniętym – woda, surowce kopalne, odpady – powstały w 2019 r. z połączenia trzech części składowych w jedną specjalizację o cyrkularnym podejściu).

Biogospodarka o obiegu zamkniętym to zarówno sektory, które obecnie stanowią istotny element polskiej produkcji, jak i te, których potencjał jeszcze nie został wykorzystany, a które wymagają innowacyjnych zmian, w tym w zakresie modeli biznesowych. Na zwiększanie się udziału produkcji z surowców odnawialnych w najbliższych latach powinno oddziaływać wiele czynników. Jak pokazuje to w swoim raporcie z 2018 r. Europejska Agencja Środowiska[, biogospodarka w Unii Europejskiej odpowiadała w 2014 r. jedynie za 9% zatrudnienia i przychodów, a biomasa stanowiła 25% przepływów surowcowych w UE.

W tym zestawieniu największą rolę odgrywała produkcja żywności, a dopiero na kolejnych miejscach uplasowały się biomateriały takie jak tekstylia, produkty z drewna, papier i karton, tworzywa sztuczne i produkty chemiczne. Co ważne, w tych wyliczeniach produkcja bioenergii zajmowała dalekie miejsce, także jeżeli chodzi o zatrudnienie i przychody. Stoimy jednak w przededniu transpozycji do polskiego prawa dyrektyw dot. odpadów, które stawiają wysokie wymagania odnośnie zbierania i zagospodarowania odpadów, w tym bioodpadów.

Polska przed wielką zmianą

Razem z obowiązującymi już w polskim prawie, ale wciąż w niewystarczający sposób wdrożonymi przez niektóre gminy wymaganiami odnośnie selektywnej zbiórki odpadów biodegradowalnych, powinno to wytworzyć jeszcze większą podaż biosurowców w naszym kraju, które wymagać mogą nowych instalacji do ich zagospodarowania. Przynajmniej w zakresie bioodpadów, liczyć można w coraz większym stopniu na zmiany postaw społecznych, które wymuszą na miejskich włodarzach usprawnianie selektywnej zbiórki z uwagi na zagrożenia zdrowotne oraz uciążliwość zapachową odpadów biodegradowalnych.

Inne sektory biogospodarki to jednak w szczególności domena regulatora i przedsiębiorców. Dlatego nie można nie wspomnieć o wynikającym z europejskiej polityki GOZ-u pakiecie dotyczącym tworzyw sztucznych. Najbardziej przemawiające do wyobraźni w tym zakresie są regulacje na temat opakowań jednorazowego użytku. Nie wchodząc w ich szczegóły, nowe przepisy (w szczególności dotyczące wyeliminowania z europejskiego rynku niektórych produktów z tworzyw sztucznych) mogą doprowadzić do szeregu zmian – również na polskim rynku – które przyczynią się do dalszego rozwoju sektorów związanych z rolnictwem czy przemysłem drzewnym.

Pozyskiwanie drewna z polskich lasów rośnie. W 2017 r. było to 44275 tyś. m3w porównaniu do 35467 tyś msiedem lat wcześniej[. Jeżeli chodzi o rolnictwo, statystyki nie pokazują wyraźnej tendencji, natomiast w 2017 r. zanotowano nieznaczny wzrost produkcji w porównaniu z rokiem poprzednim. Surowców pochodzących z tych branż mamy więc pod dostatkiem. Jednak w kontekście poszukiwania rozwiązań dla biogospodarki o obiegu zamkniętym statystyki dot. produkcji nie są najważniejsze. O wiele bardziej istotne jest tworzenie warunków dla wykorzystywania tych surowców, które w obecnej rzeczywistości nie znajdują zastosowania. Co jeszcze ważniejsze, innowacje powinny prowadzić do podnoszenia wartości dodanej surowców z sektora drzewnego i rolniczego, w tym odpadów produkcyjnych.

Biorafinerie, biokompozyty i biotworzywa

Rozwiązania, które mogą stać się najistotniejszym kołem zamachowym rozwoju biogospodarki w Polsce to jednak nie dotychczasowe wykorzystywanie biomasy, a działania w zupełnie nowych sektorach. Przykładem potencjału jeszcze w niewystarczający sposób wykorzystanego w naszej gospodarce są np. zaawansowane biorafinerie, w których wykorzystuje się zróżnicowane zasoby biologiczne, takie jak całe rośliny uprawne albo glony morskie.

Zaawansowane, innowacyjne technologie mogą przekształcać biosurowce w biokompozyty, biotworzywa, energię a nawet żywność. Istotą takich technologii jest złożony łańcuch wartości dla takich surowców oraz produktów z nich powstałych. Jak wskazuje w swoim raporcie Europejska Agencja Środowiska[, globalny rynek zaawansowanych biorafinerii wynosi jak na razie mniej niż 5% konwencjonalnych biorafinerii. EEA podkreśla jednak, że udział ten oczekuje szybkiego wzrostu z uwagi na obserwowany znaczny wzrost dostępnego finansowania takich inwestycji.

Nie można w końcu zapominać o podstawowym celu GOZ, jakim jest utrzymywanie wysokiej wartości surowców w całym cyklu życia produktu. Nie o samą produkcję pochodzenia biologicznego tutaj przecież chodzi. Rozwiązania cyrkularnej biogospodarki muszą również wydłużać czas życia produktu. Dlatego równie ważne, jak przy produktach spoza sektora biogospodarki, jest wpisanie przedrostka „bio” w każdy etap cyklu życia, uwzględniając projektowanie produktu, jego produkcję, konsumpcję i gospodarowanie odpadami.

A w przypadku produktów biogospodarczych właściwe postępowanie z odpadami, które w znaczny sposób oddziaływać może na emisje gazów cieplarnianych, zasługuje na oddzielne potraktowanie. Selektywna zbiórka takich odpadów, której początki obserwujemy obecnie w Polsce, jest jedynie początkiem zawracania biosurowców do obiegu i wykorzystywania ich zgodnie z zasadami circular economy. 

Łukasz Sosnowski

Tekst ukazał się w miesięczniku „Energia i Recykling – Gospodarka Obiegu Zamkniętego” nr 3(15)/2019 w marcu 2019 r.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s