Cyrkularne modele biznesowe elementem strategicznego podejścia do GOZ

Gospodarka o obiegu zamkniętym (GOZ; circular economy) to nie tylko sprawne zbieranie i zagospodarowanie odpadów. To cały system domykania mniejszych obiegów w jedną, zamkniętą całość, gdzie wszystko, co nas otacza, wykorzystywane jest w sposób wydajny. Z gospodarczego punktu widzenia chodzi o podnoszenie wartości dodanej surowców i produktów, minimalizowanie wytwarzania odpadów oraz o przyjazne środowisku i opłacalne ich zagospodarowywanie. Takie, które przyczyni się do ponownego – ekonomicznie uzasadnionego – wykorzystania surowców po przetworzeniu odpadów.

Jednym ze sposobów uniknięcia pułapki sprowadzania GOZ wyłącznie do odpadów i osiągania wymaganych poziomów recyklingu są nowe modele biznesowe obejmujące wszystkie etapy cyklu życia produktów. To na przykład sposoby prowadzenia działalności gospodarczej, dostarczania produktów na rynek, zrównoważona konsumpcja i zrównoważony styl życia. Bo transformacja w kierunku GOZ wymaga przeorganizowania modelu funkcjonowania praktycznie każdego z nas – przedsiębiorców, instytucji publicznych i konsumentów. Narzędzia obejmujące nowe lub zapomniane obecnie nawyki oraz sposoby prowadzenia działalności gospodarczej mogą przyczynić się zarówno do zmniejszenia powstawania odpadów, jak i do ich lepszego zagospodarowania. Przykładowo chodzi o takie modele biznesowe, jak udostępnianie zamiast sprzedawania, wydłużenie żywotności produktów, ich współdzielenie, naprawianie bądź też ulepszanie.

Tradycyjnie model biznesowy odnosi się do przedsiębiorstwa i należy go rozumieć jako sumę zasobów i czynności, które przedsiębiorstwo organizuje i realizuje w celu dostarczenia konkretnej wartości dla klienta. Chodzi więc o: partnerów i dostawców, działania, zasoby, relacje z klientami, kanały dystrybucji, segmen- tację klientów, koszty oraz przychody. Jeżeli spojrzymy na modele biznesowe w GOZ, tak samo ważne jak przedsiębiorstwa są również inne podmioty – stowarzyszenia, spółdzielnie, organizacje pozarządowe czy też miasta. One także mają modele biznesowe i w ich działaniach równie duże znaczenie, jak w przedsiębiorstwach, ma element społeczny, czyli my jako mieszkańcy, konsumenci itd. A współdziałanie wszystkich tych podmiotów może dopiero stworzyć prawdziwy cyrkularny organizm, realizujący cele gospodarki o obiegu zamkniętym.

10 września 2019 r. polski rząd (jako pierwszy w naszej części Europy) przyjął krajowe, strategiczne ramy wdrażania gospodarki o obiegu zamkniętym. W polskiej „Mapie drogowej transformacji w kierunku gospodarki o obiegu zamkniętym” można przeczytać o dostrzeżeniu dużego potencjału nowych modeli biznesowych w skierowaniu Polski na tory circular economy. I dlatego temu tematowi został poświęcony jeden z pięciu rozdziałów, w którym proponuje się szereg działań do zrealizowania w naszym kraju w nadchodzących latach. Przykładowo w Mapie drogowej GOZ zaproponowano, aby przeanalizować możliwości wprowadzenia zmian w systemie podatkowym, które umożliwiłyby zwiększenie konkurencyjności przedsiębiorstw działających w oparciu o modele biznesowe GOZ. Chodzi głównie o takie działania, jak odzysk surowców, ponowne użycie produktów, naprawy, wypożyczanie, podnoszenie jakości produktów lub współdzielenie. Ten ostatni model gospodarczy wydaje się szczególnie ciekawy. Już teraz jest bardzo popularny zwłaszcza w odniesieniu do mieszkań w centrach dużych miast, a nie zawsze wykorzystywany w sposób cyrkularny. Dlatego w polskiej strategii zostało ujęte uregulowanie takich usług w odniesieniu do nieruchomości i przewozu osób. Innym ciekawym przykładem z polskiej Mapy drogowej GOZ jest pomysł utworzenia ogólnopolskiej platformy internetowej do wypożyczania i dzielenia się produktami o niskiej częstotliwości użytkowania. Zamówienia publiczne to kolejny obszar, w którym przejście na cyrkularne modele biznesowe mogłoby zmienić rzeczywistość w Polsce oraz zachęcić producentów i usługodawców do poszukiwania rozwiązań zgodnych z zasadami gospodarki o obiegu zamkniętym.

A jest z kogo brać przykład. W wydanej w 2018 r. publikacji „Zamówienia publiczne na rzecz gospodarki o obiegu zamkniętym” Komisja Europejska pokazuje najciekawsze przykłady z miast i regionów Unii Europejskiej, w jaki sposób można odchodzić od tradycyjnych modeli biznesowych na rzecz cyrkularnych. W Bremie na przykład zrezygnowano ze służbowej floty samochodowej dla urzędników na rzecz miejskiego systemu carsharingu elektrycznych pojazdów. W Turynie z kolei w umowie na usługi cateringu dla szkół plastikowe naczynia zastąpione zostały naczyniami wielokrotnego użytku, a woda butelkowa wodą z kranu. Dzięki temu ilość odpadów plastikowych została zmniejszona o 157 ton rocznie.

Wcześniej niż w Polsce, bo już w 2016 r., swoją Mapę drogową GOZ przyjęła Finlandia. Temat cyrkularnych modeli biznesowych pojawia się w niej również bardzo wyraźnie. Fińska strategia stanowi, że w celu wdrożenia tego nowego podejścia w gospodarce „sektor Retail będzie sprzedawać więcej usług zamiast towarów”; będzie również „informować klientów o usługach utrzymania jakości produktu, naprawach […] i dalszym użytkowaniu w końcowej fazie cyklu życia”. A po to, żeby wykorzystać możliwości najnowszych technologii, w jednym z centrów handlowych w Finlandii wdrażanie GOZ wspomagane będzie przez „aplikacje cyfrowe do zarządzania synergiami i przepływami materiałów w wyniku połączenia funkcji logistycznych różnych sklepów”. Finowie stawiają również na cyrkularne zamówienia publiczne. W swojej Mapie drogowej promują w tym zakresie zrównoważone usługi, pokazują korzyści wypożyczania i wynajmowania w miejsce kupowania produktów i zachęcają do produktów pochodzących ze źródeł odnawialnych, które są zgodne z filozofią zero waste. Fińskie miasto Vaasa jest jednym z wymienionych we wspomnianej wcześniej publikacji Komisji Europejskiej o najlepszych europejskich przykładach GOZ. Władze miejskie Vaasy zdecydowały się na autobusy napędzane biogazem uzyskanym z odpadów orga- nicznych i osadów ściekowych w lokalnych zakładach przetwarzania odpadów. Dzięki temu biogazem zastąpiono 280 tys. litrów oleju napędowego rocznie, za- gospodarowując jednocześnie produkty uboczne z lokalnych odpadów.

Również w 2016 r. swoją Mapę drogową GOZ przyjęła Holandia. I podobnie jak w strategiach polskiej i fińskiej, cyrkularne modele biznesowe są jednym z wio- dących sposobów wdrażania gospodarki o obiegu zamkniętym w tym państwie. Holendrzy stawiają między innymi na model tak zwanych zielonych porozumień (Green Deals). Są to formy współpracy publicznych i prywatnych partnerów, którzy wspomagani wiedzą ekspercką działają wspólnie, zdobywając kolejne doświadczenia i wymieniając się spostrzeżeniami na temat wdrażania GOZ w swojej działalności. Zresztą Green Deal – zawiązany jeszcze przed stworzeniem holenderskiej Mapy drogowej GOZ – dotyczy cyrkularnych zamówień publicznych i wymieniony jest we wspomnianej wcześniej publikacji Komisji Europejskiej jako jeden z modelowych przykładów współpracy w duchu GOZ. Sukces tego porozumienia w postaci 80 pilotażowych zamówień sprawił, że w holenderskiej Mapie drogowej zamówienia publiczne, które realizowane są również za pomocą cyrkularnych modeli biznesowych, doczekały się celu w postaci 10% do 2020 r. Holandia w swojej Mapie drogowej zamierza także wspierać takie modele biznesowe za pomocą inteligentnych zachęt rynkowych, które powinny spowodować wzrost zapotrzebowania na materiały z recyklingu oraz pochodzenia biologicznego.

Holenderska Mapa drogowa wskazuje również, że do circular economy i wspierania tworzenia cyrkularnych modeli biznesowych należy przyjąć właściwe, charakterystyczne dla tego tematu podejście. Szczególnie godne uwagi wydają się dwie kwestie. Po pierwsze, inwestowanie w cyrkularne produkty i usługi wiąże się z innym niż w przypadku tradycyjnych towarów i usług ryzykiem, okresem działania i stosunkiem kosztów i zysków. Dlatego instrumenty wsparcia proponowane przez władze publiczne powinny uwzględniać tę specyfikę i zachęcać odpowiednie instytucje, w tym banki, do tworzenia oferty skrojonej na miarę cyrkularnych modeli biznesowych. Po drugie, Holendrzy zwracają uwagę na to, że wiedza dotycząca circular economy wśród społeczeństwa i biznesu jest wciąż za mała. Dlatego edukacja w tym zakresie nie stanowi wyłącznie pozbawionego treści hasła. Powinna być natomiast istotnym elementem strategicznego myślenia o zwiększaniu udziału cyrkularnych modeli biznesowych w całej gospodarce. A te wnioski znajdą zastosowanie zarówno w polskiej, fińskiej, holenderskiej, jak i każdej innej rzeczywistości.

Łukasz Sosnowski

Tekst ukazał się w publikacji Forum Odpowiedzialnego Biznesu „15 polskich przykładów społecznej odpowiedzialności biznesu” w listopadzie 2019 r.

https://odpowiedzialnybiznes.pl/publikacje/15-polskich-przykladow-spolecznej-odpowiedzialnosci-biznesu-czesc-iv

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s